Fəlsəfənin ən qədim tərkib hisssələrindən biri  etika anlayışı qədim yunan dilində  əxlaq, adət, xarakter, davranış, temperament və sözləri özündə ehtiva edir.

Fəlsəfi təlimlər tarixinin inkişafına nəzərən qeyd edə bilər ki, əxlaq təlimi  olan etika fəlsəfə ilə birgə inkişaf etmişdir. İlk dəfə yunan filosofu Aristotel “ethosu” həm isim – “etika”, həm də sifət – “ethikos” kimi işlətdi. O, “ethos”u “insanların adət etdikləri yaşayış məskəni”, daha sonra isə sadəcə olaraq “adət”, “vərdiş”, “xarakter”, “temperament” kimi mənalardan uzaqlaşdıraraq insan keyfiyyətlərini, insanın fərdi xüsusiyyətlərini ictimai əxlaqın müəyyən adət edilmiş formaları ilə vəhdətdə nəzərdən keçirən “etik” – “ethikos” şəklinə saldı. Aristotelin fikrincə, bu kefiyyətlər “etik fəzilətlər” olub, “etika”nın əsas tədqiqat obyektini təşkil edir. Adında “etika” sözü olan ilk əsərləri də Aristotel yazmışdır: “Nikomax etikası”, “Evdem etikası”, “Böyük etika”. Etik problemlər Aristotelin digər əsərlərində də mərkəzi yer tutur.

Qədim Çin filosofları etika haqqında müxtəlif fikirlər söyləmişlər.  Çin filosofu Konfutsinin etikasını “jen” yəni “humanizm”  təşkil edirdi.Onun fikrincə humanism elə bir elə bir mənəvi prinsipdir ki, cəmiyyətdə və ailədə insanlar arasındakı münasibətləri müəyyənləşdirir, cəmiyyət vəzifə sahiblərinə ailədə isə ailə başçılarına hörmət etməyə  şərait yaradır.

Etika  əxlaq, mənəviyyat haqqında elimdir, əxlaq onun öyrənmə və tədqiqat obyektidir. Əxlaqın əsas kateqoriyaları olan “ədalət”, “insaf”, “yaxşılıq”, “ləyaqət”, “vicdan”, “xoşbəxtlik”, “sadəlik və təvazökarlıq”, “mehribanlıq”, “alicənablıq və mərhəmətlik”,  “xeyir və şər”, eyni zamanda “ədalətsizlik”, “qəddarlıq”, “pislik” və s. ilə bağlı anlayışlardır. Məlumdur ki, əxlaq cəmiyyətə və başqa insanlara münasibətdə insanın vəzifələrini müəyyən edən normalar sistemi, mənəvi davranışlardır. 

Çağdaş dünyamızda həyatımızın ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilən və idarəetmənin əsas elementlərindən biri sayılan etika yaxın keçmişdən bu günədək zamanın tələblərinə uyğun olaraq dəyişmiş və özünə yeni məna çalarları daxil etmişdir. Bu mənada etikaya yanaşsaq dövlətlərlər və xalqlar müxtəlif məsələlərdə  müxtəlif mövqe göstərsələrdə, universal xarakter daşıyan etika haqqında birgə mövqe göstərməkdədirlər.Bununla yanaşı etik məsələlərdə ümumbəşəri normalar mövcud olsada müxtəlif peşələrlə əlqədar fəaliyyət növləri mövcuddur.Məsələn;  müəllim etikası, həkim etikası, jurnalist etikası, biznes etikası, idarəçilik etikası və s. Haqqında  söhbət açacağımız etika turizmdən bəhs edir.Turizm sektorunun inkişafında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri etik kodekslərdir.Başqa sözlə desək nəyin necə etməli olduğunu müəyyən edən etik prinsiplər və  etik davranış  standartlardır. 

Son illərdə etik kodekslər    turizmin həm iş fəaliyyəti, həm də  praktik olaraq etik aspektini artırmaq üçün turizm sənayesinin inkişafı ilə yanaşı, səfər edilən ölkələrdə turistlərin hüquqlarının qorunması həmçinin turistlərin etik pozuntularının qarşısını almaq məqsədilə hazırlanmışdır.

Turist səyahətləri zamanı ölkələrin təbiətinin, mədəni irsinin qorunması Dünya Turizm Təşkilatının bütün bəşəriyyət üçün təsdiq etdiyi Turizmin Qlobal Etik Kodeksi adlı sənədlə tənzimlənir. Bu  sənəddə turizm səfərlərini təşkil edən qurumlara da, istirahətə gedən şəxslərə də ilk öncə torpağa, təbiətə və mədəni irsə xələl gətirməmək tövsiyə olunur. 

Qeyd etmək yerinə düşər ki, bu məsələdə bütün turizm şirkətləri Turizmin Qlobal Etik Kodeksinə riayət etməlidirlər.Turistlər öz istirahətlərini daha rəngarəng keçirmək üçün  mənzərəli yerlərdə də, istirahət etməyə üstünlük verirlər.Hər bir turist getidiyi ölkədə bu  gözəl mənzərəyə, gözəl təbiətə də xələl gətirilməməlidir”.

 Turizmin idarəolunmasında etik qaydalarına əsasən, qadınlar və kişilər arasında bərabərliyə hörmət göstərilməli eyni zamanda  insan haqlarına, xüsusilə uşaqlar, qocalar, əlillər və etnik azlıqlar kimi həssas qrupların fərdi hüquqlarına hörmət edilməlidir.

BMT-nin Ümumdünya Turizm Təşkilatının “Turizmdə anlayışlar” sənədinə əsasən “Dünyanın dəyərlərinə birbaşa və fərdi giriş, kəşf və gözəllikdən zövq almaq bütün insanlar üçün bərabərdir. Milli və beynəlxalq turizm fəaliyyətlərində artan iştirak, asudə vaxtın ən yaxşı ifadələrindən biri kimi görülməli və qarşısında duran əngəllər aradan qaldırılmalıdır”.

Dövlətlər turistlərə inzibati və hüquqi xidmətlərə, habelə konsulluqların nümayəndələrinə sürətli çıxış imkanı yaradır və daxili və xarici ictimai rabitə ilə təmin edir. Eyni zamanda isə  öz ölkələrinin vətəndaşlarına və xarici turistlərə ərazinin müəyyən ərazilərinə münasibətdə milli maraqlarda qəbul edilən istənilən məhdudlaşdırıcı tədbirlərə xələl gətirmədən ölkə daxilində sərbəst hərəkət etməyə icazə verməlidirlər və turistlərə qarşı ayrı-seçkilik tədbirlərinə yol verməməlidirlər. 

Ümumiyyətlə tranzit və müvəqqəti yaşayış yerlərində yerli əhalinin adətlərini öyrənmək  üçün turistlərə şərait yaratmaq və məlumat vermək vacib şərtlərdən biridir.

Yerli əhalinin adət-ənənələri, ənənəvi və dini fəaliyyətləri, yerli qadağalar, hörmət edilməli olan müqəddəs yerlər və ziyarətgahlar haqqında, qorunub saxlanılmalı olan bədii, arxeoloji və mədəni dəyərlər haqqında, qorunmalı olan fauna, flora və digər təbii sərvətlər haqqında turistlər məlumatlandırılmalıdır. Çünki turistlərin əksəriyyəti səfər zamanı öz mənəvi ehtiyaclarını ödəməyə can atırlar. 

Turizmin inkişafında iştirak edən bütün tərəflər, beynəlxalq təşkilatlar və qeyri-hökumət təşkilatlarının, xüsusilə Dünya Turizm Təşkilatının, turizm, insan hüquqları, ətraf mühit və sağlamlığın inkişafında beynəlxalq qanunlarla əlaqədar rolunu tanımalıdırlar.

 Ölkəmizdə turizm sektorunun inkişafı  Ümumdünya Turizm Təşkilatının 1999-cu ildə qəbul etdiyi ümumdünya turizm etikası kodeksinə əsaslanır və Azərbaycan turizm sektoruna uyğunlaşdırılıb.Bu turizm fəaliyyəti ilə məşğul olanlar üçün, turizmin inkişafında maraqlı dövlətlər və eyni zamanda da turistlər üçün təməl bir sənəddir. Bu sənəddə maddələrin hər biri özündə turizmin inkişafı üçün nələri etmək lazım olduğunu ehtiva edir.Kodeksdə turizmin xalqlar və cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşma və hörmətə töhfəsi;  turizm fərdi və kollektiv təkmilləşmə amilidir; turizm davamlı inkişaf amili;  turizm bəşəriyyətin mədəni irsindən istifadə edən və onun zənginləşməsinə töhfəsini verən sahədir; turizm yerli əhali üçün faydalı   fəaliyyətdir;  turizm prosesi iştirakçılarının vəzifələri;  turizm hüququ;  turizm səyahətlərinin azadlığı;turizm sənayesi işçiləri və sahibkarlarının hüquqları; turizmin etik kodeksinin prinsiplərinin gerçəkləşdirilməsi ilə bağlı maddələr yer alıb. Bunlar, ümumilikdə turizm prosesi iştirakçılarının vəzifələrini, turistlərin və turizm subyektlərinin hüquqları, yerli əhalinin turizm fəaliyyətinə cəlb edilməsi, turizm növlərinin təşviqi və s. məsələləri özündə ehtiva edir. 

Məqalənin sonunda qeyd etmək istərdim ki, turizmin idarə olunmasında idarəçilik mədəniyyətinin formalaşdırılmasını şərtləndirən cəhətlərdən ən başlıcası, hər bir turist öz davranışı ilə etik davranış qaydalarına əməl olunması nümunəsi göstərməsidir. 

Ölkəmizdə turizmin idarə olunmasında qeyd olunan  Ümumdünya Turizm Təşkilatının tövsiyələrinə uyğun olan, dünya təcrübəsinə cavab verən etik davranış kodeksləri tətbiq olunmaqdadır.
 
Flora Kərimova,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin “Bələdiyyə və turizm kafedrasının müdiri 

Mia.az