Saleh Məmmədov,

Professor

***

Giriş

XXI əsrin ilk onillikləri dünya siyasətində yeni geosiyasi transformasiya mərhələsinin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. Qlobal güc balansının dəyişməsi, köhnə imperiya strukturlarının zəifləməsi və regional güc mərkəzlərinin formalaşması beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni dinamika yaratmışdır. Bu dəyişikliklərin ən çox hiss olunduğu məkanlardan biri isə Yaxın və Orta Şərq, Qafqaz və Avrasiya regionudur.

Son yarım əsr ərzində bu region müxtəlif ideoloji, siyasi və imperiya maraqlarının toqquşduğu bir geosiyasi məkana çevrilmişdir. Müharibələr, vətəndaş qarşıdurmaları, terrorizm, dini radikalizm və böyük dövlətlərin rəqabəti nəticəsində region xalqları davamlı qeyri-sabitlik və təhlükəsizlik böhranı ilə üzləşmişdir.

Bu baxımdan müasir geosiyasi proseslərin mahiyyətini anlamaq üçün regionda formalaşmış iki əsas güc və ideoloji sistemin təsirini nəzərdən keçirmək zəruridir.

İran teokratik sisteminin regional təsiri

1979-cu ildə baş vermiş İran İslam İnqilabı regionun siyasi sistemində köklü dəyişikliklər yaratdı. Bu hadisə yalnız bir ölkədə hakimiyyət dəyişikliyi deyildi; o, regionda yeni ideoloji modelin formalaşmasına səbəb oldu.

İnqilab nəticəsində yaradılmış teokratik idarəetmə modeli İranın daxili siyasi quruluşunu dəyişdirməklə yanaşı, regionda ideoloji ekspansiya siyasətinin əsasını qoydu. Nəticədə Yaxın Şərqdə və ətraf regionlarda müxtəlif silahlı qruplar, siyasi hərəkatlar və geosiyasi qarşıdurmalar meydana çıxdı.

Bu siyasət son yarım əsrdə regionun bir çox ölkələrində sabitliyin pozulmasına və uzunmüddətli münaqişələrin yaranmasına səbəb oldu. Buna görə də beynəlxalq siyasətdə getdikcə daha çox səslənən bir yanaşmaya görə, regionun uzunmüddətli sabitliyi üçün bu ideoloji modelin təsirinin zəifləməsi qaçılmaz geosiyasi proses kimi qiymətləndirilir.

Bu kontekstdə ABŞ və İsrail kimi dövlətlərin regionda apardıqları siyasət bir çox analitiklər tərəfindən məhz bu istiqamətdə qiymətləndirilir. Məqsəd yalnız müəyyən bir rejimin dəyişdirilməsi deyil, bütövlükdə regionda təhlükəsizlik və sabitlik arxitekturasının yenidən qurulmasıdır.

Rusiya imperiya sisteminin tarixi mirası

Regionun geosiyasi tarixini müəyyən edən digər mühüm faktor isə əsrlər boyu geniş ərazilərdə hökmranlıq etmiş Rusiya imperiya sistemidir. Çar Rusiyası dövründən başlayaraq region xalqları uzun müddət bu imperiyanın siyasi və hərbi təsiri altında yaşamışdır.

Bu siyasət daha sonra Sovet İttifaqı dövründə kommunist ideologiyası çərçivəsində davam etdirildi. Formal olaraq sosialist ideyalar üzərində qurulsa da, Sovet sistemi faktiki olaraq mərkəzləşdirilmiş imperiya idarəetmə modeli kimi fəaliyyət göstərirdi.

Bu sistemin dağılması XX əsrin sonunda baş versə də, onun siyasi və geosiyasi təsirləri regionda uzun müddət qalmaqda davam etmişdir. Müasir geosiyasi proseslər göstərir ki, postsovet məkanında imperiya təsirinin zəifləməsi və yeni siyasi balansın formalaşması hələ də davam edən bir prosesdir.

Azərbaycan xalqının tarixi geosiyasi vəziyyəti

Azərbaycan xalqı tarix boyu bu iki böyük geosiyasi təsir zonasının kəsişməsində yerləşmişdir. Bu vəziyyət xalqın inkişafını çətinləşdirsə də, eyni zamanda onun siyasi və milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

XIX əsrdə baş vermiş Gülüstan müqaviləsi və Türkmənçay müqaviləsi Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bu müqavilələr nəticəsində Azərbaycan torpaqları iki imperiya arasında bölüşdürülmüş və xalqın tarixi-coğrafi bütövlüyü pozulmuşdur.

XX əsrdə isə Azərbaycan uzun müddət Sovet sisteminin tərkibində qalmışdır. Lakin 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu ilə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etmiş və dövlət quruculuğu prosesinə başlamışdır.

Bu yol asan olmamışdır. Birinci Qarabağ müharibəsi və daha sonra İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan dövlətinin və xalqının siyasi iradəsini və milli birliyini sınağa çəkən mühüm hadisələr olmuşdur.

Azərbaycan–Türkiyə və Azərbaycan -İsrail strateji ittifaqı

Müasir dövrdə regionun geosiyasi balansında mühüm rol oynayan əsas faktorlardan biri də Azərbaycan ilə Türkiyə arasında formalaşmış strateji əməkdaşlıqdır.

Tarixi, mədəni və siyasi yaxınlıq üzərində qurulan bu ittifaq son illərdə hərbi, iqtisadi və diplomatik sahələrdə daha da möhkəmlənmişdir. Enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri və təhlükəsizlik əməkdaşlığı bu münasibətlərin əsas sütunlarını təşkil edir.

Beynəlxalq siyasətdə getdikcə daha çox qəbul olunan bir reallıq ondan ibarətdir ki, regionda baş verən bir çox strateji məsələlərin həlli Azərbaycan və Türkiyənin iştirakı olmadan mümkün deyil.

XX əsrdə xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi sonrası beynəlxalq sistemdə Türkiyənin oynadığı rol bunu aydın şəkildə göstərmişdir. Bu gün isə həmin proseslərdə Azərbaycan da mühüm regional aktora çevrilməkdədir.

Azərbaycan -Türkiyə ittifaqı qədər daha güclü Azərbaycan -İsrail ittifaqı hər iki ittifaqın cəmi qədər daha güclü - matris kimi təsirə malikdir. Təsadüfi deyildir ki, hər iki ölkə liderləri dünyanın ən güclü ölkəsinin lideri ilə şəxsi dostluq münasibətlərinə malikdir.

Milli birlik və strateji məsuliyyət

Tarixi təcrübə göstərir ki, böyük geosiyasi dəyişikliklər dövrlərində xalqların taleyi ilk növbədə onların daxili birliyindən asılı olur. Azərbaycan xalqı tarix boyu müxtəlif imperiya təzyiqləri və münaqişələr qarşısında məhz milli birlik sayəsində möhkəmlənmişdir.

Bugünkü şəraitdə də milli həmrəylik və strateji düşüncə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Daxili siyasi qarşıdurmaların arxa plana keçirilməsi, milli maraqlar ətrafında konsolidasiya və dövlətçilik şüurunun gücləndirilməsi mühüm vəzifələrdəndir.

Tarix göstərir ki, böyük geosiyasi transformasiyalar təsadüfi baş vermir. Onlar uzunmüddətli strateji planların və mürəkkəb beynəlxalq proseslərin nəticəsidir. Bunu zaman gələcək, liderlər özləri açıqlayacaq.

Nəticə

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi yeni bir transformasiya mərhələsinə daxil olmuşdur. Bu transformasiya köhnə imperiya strukturlarının zəifləməsi (aradan qaldırılması( və yeni regional güc mərkəzlərinin formalaşması ilə xarakterizə olunur.

Belə bir şəraitdə Azərbaycan və Türkiyə regionda sabitliyin və əməkdaşlığın mühüm aktorlarına çevrilmişdir. Bu proses yalnız iki dövlətin deyil, bütövlükdə region xalqlarının gələcəyi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Tarix göstərir ki, xalqların taleyində dönüş nöqtələri nadir hallarda yaranır. Belə məqamlar isə həm böyük imkanlar, həm də böyük məsuliyyət gətirir.

Azərbaycan xalqının qarşısında duran əsas vəzifə bu tarixi imkanları düzgün qiymətləndirmək, milli birliyi qorumaq və dövlətçilik maraqlarını strateji uzaqgörənliklə müdafiə etməkdir.

MA.AZ