Xosrov Barışan

Şəhər siqar kimi sönür bu axşam

Yenə ürəyim yanır.

Şeir yazıram

Hardasan?

Çox ağladım, bilmədin.

Gözyaşımı dumanlarda qurudub

yenə qucaqlayıram səni

Ey adı "yalqızlıq" olan izdihamım.

 yel kufuldayır küçədə

Sənin adını unutduğum gün

Baxışlarımda qiyamət qopduğu kimi.

Bilirsən mi

Adıvı öyrənmək üçün

Şəhərin küçələrini tükətmişdim

Kəlmələrin dözümü kimi

Sən Tehrana gedən gün

duvarlara şeir yazmağı buraxdım.

Polis yox,

ürəyim yügürdü üstümə.

mən özüm səni tutmaq istədim,

ey günahlarımın şəriki

amma mən

İnqilabdan azadlığa çatmaq istədikdə

Sən Azadlıqdan inqilaba çatmışdın

Mən hələ də Təbrizdəyəm

Saat qabağında

Külünü yel dağıdan bir kitabın mətnində

özünü qadağan hiss edən bir virgilam

Bir gecə qatarında

unudub getdim səni necə yazmağı

Deyəsən bir eşq şeiri idi

Bir az gül, bir az şərab,

Bir az güllə, bir az qan

və çoxlu sənin bədən qoxun.

İndi şəhərdəki hikayəmizi çay kimi içirəm

Birdən şəhər düşür şeirlərimə

Calanmışıq kəlmələrə

Sən mən

Hayana dönsən

Kəsiləcəksən ey oxucu

Bu sınıq hikayədə

Müasir Güney Azərbaycan şeirində tarix oxunuşu:

Xosrov Barışanın «Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» şeirinin təhlili

Müasir Güney Azərbaycan şeiri həmişə xalqın tarixi və siyasi təcrübələrinin əks olunduğu bir meydan olmuşdur. Bu məqalədə, çağdaş azərbaycanlı şair Xosrov Barışanın «Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» adlı şeiri təhlil olunur. Şeir, romantik və daxili bir nəqlə malik olsa da, alt qatlarında 1946-cı ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin siyasi məğlubiyyəti, Pişəvərinin Tehrana səfəri və milli idealların dağılmasına işarə edir. Bu məqalədə göstərilir ki, şair bu şeirdə metaforik bir dildən istifadə edərək xalqın kollektiv yaddaşına və tarixi yaralarına toxunur və tarixi şairanə bir formada yenidən qurur.

1945–1946-cı illərdəki hadisələrdən və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin özünüidarəetmə dövlətinin süqutundan sonra Güney Azərbaycan ədəbiyyatı daim sükut, senzura və kənarlaşdırılma ilə üzləşmişdir. Buna baxmayaraq, bu bölgənin müasir şairləri metaforik dil, yeni formalar və tarixin emosional və fərdi kontekstdə yenidən oxunması vasitəsilə kollektiv yaddaşın yeni nəqlini yaratmağı bacarmışlar. Bu yanaşmanın uğurlu nümunələrindən biri Xosrov Barışanın «Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» şeiridir ki, tarixi hesabat kimi deyil, şəxsi və yaşanmış bir təcrübə kimi təqdim edir.

Xosrov Barışan Güney Azərbaycanın modernist şairlərindəndir ki, şeirlərində təkliq, müqavimət, dil, sürgün və tarixi yaddaş daim iştirak edir. «Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» şeiri, romantik məzmunla siyasi və tarixi qatların vəhdət təşkil etdiyi parlaq bir nümunədir. Azad və qırıq forma ilə, danışıq dilinə yaxın və mürəkkəblikdən uzaq bir üslubda yazılan bu şeir, qaranlıq və şəhər mühitini canlandırır.

Tarixi məğlubiyyətin romantik dildə nəqli: Şeir güclü bir təsvirlə başlayır: «Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» – şəhər tədricən sönən bir siqara bənzədilir, sanki canlı və yorğun bir varlıqdır. Sonrakı misralarda şair, itirdiyi bir sevgilidən bəhs edir ki, onun yoxluğu onu emosional və kimlik böhranına sürükləyir. Bu sevgili yalnız bir insan deyil; o, idealın, vətənin, azadlığın və hətta siyasi liderliyin simvoludur.

Misal üçün:

«Çox ağladım, bilmədin

Gözyaşımı dumanlarda qurudub»

Bu misralarda şairin təkliyi şəhər, külək, tüstü və axşam kimi obrazlarla birləşir.

Tarixi oxunuş: Pişəvəridən İnqilab küçəsinə: Şeirdə Tehrana birbaşa istinad olduqca mənalıdır:

«Sən Tehrana gedən gün

duvarlara şeir yazmağı buraxdım»

Bu misralar açıq şəkildə Seyid Cəfər Pişəvərinin Tehran səfərinə işarə edir – o zaman ki, o, Qəvam hökuməti ilə danışıqlar üçün paytaxta getdi və onun yoxluğunda Firqənin dövləti süqut etdi. Şair bu tarixi anı eşq dili ilə metaforik olaraq nəql edir: sevgilinin gedişi = divar yazılarının dayandırılması = müqavimətin sonu.

Həmçinin bu misralar:

«İnqilabdan azadlığa çatmaq istədikdə

Sən Azadlıqdan inqilaba çatmışdın».

Tehrandakı iki məşhur küçəyə – İnqilab və Azadlıq – incə bir istinaddır. İnqilabdan azadlığa doğru yönəlmək azadlığa can atmaq kimi yozula bilər, lakin sevgili (tarix? liderlik? xalq?) əks istiqamətdə – azadlıqdan inqilaba – hərəkət edir. Bu ziddiyyətli yönəlmələr siyasi anlayışların böhranını və tarixi çaşqınlığı simvolizə edir.

Dil, forma və quruluş: Şeir azad və narrativ bir formadadır, ənənəvi formalarla araya məsafə qoyur. Tonu bəzən pıçıltılı, bəzən etiraz doludur. Şəhər obrazları (küçə, gecə qatarı, divar, külək, tüstü) vasitəsilə oxucunu həm çağdaş, həm də keçmişə bağlı bir dünyaya aparır.

Şeirin sonunda şair oxucuya birbaşa müraciət edir:

«Sən mən

Hayana dönsən

Kəsiləcəksən ey oxucu»

Burada oxucu artıq passiv bir izləyici deyil, hekayənin bir hissəsi olur – sanki o da bu “sınmış hekayə”nin iştirakçısıdır. Bu, şeirə metatekstual və özünüdərk edən bir boyut qazandırır.

«Şəhər siqar kimi sönür bu axşam» çoxqatlı bir əsərdir ki, tarixlə eşqi, təkliyin və məğlubiyyətin poetikasını, siyasət və dilin qarşılıqlı təsirini ustalıqla birləşdirir. Xosrov Barışan bu şeirdə şəhər metaforaları, tarixi istinadlar və modern bir nəqletmə forması vasitəsilə tarixi məğlubiyyətin yaddaşını poetik və yenilikçi şəkildə yenidən qurur. Bu şeir göstərir ki, Güney Azərbaycan ədəbiyyatı birbaşa reportaj formasından uzaq, lakin hiss, böhran və estetik vasitələrlə tarixi acıları dilə gətirə bilər.

Rəsul Məlikoğlu

MİA.AZ