Saleh Məmmədov,

Professor 

***

1. Giriş

Bu hesabat Bakı Mühəndislik Universitetində (BMU) və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində (UNEC) həyata keçirilmiş Sİ ilə dəstəklənən tədris pilot layihəsinin nəticələrini və təsirlərini əks etdirir. Layihə 2025-ci ilin sentyabr ayında başlamış və Elmi Şura tərəfindən təsdiq edilmiş qaydalar, prosedurlar və qiymətləndirmə metodologiyası əsasında icra olunmuşdur.

2. Layihənin məqsədi və hədəfləri

Pilot layihənin əsas məqsədi Sİ texnologiyalarının tədris prosesinə inteqrasiyası vasitəsilə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və müasir öyrənmə modellərinin tətbiqinin yoxlanılması olmuşdur. Layihənin əsas hədəfləri aşağıdakılardır:

• fərdiləşdirilmiş öyrənmə təcrübəsinin yaradılması;
• adaptiv tədris modelinə keçidin təmin edilməsi;
• müəllim yükünün azaldılması və dərin tədrisə imkan yaradılması;
• tələbələrin texnoloji və analitik bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi;
• beynəlxalq təcrübələrin (Stanford, Oksford, MIT və s.) Azərbaycan kontekstinə uyğunlaşdırılması;
• Sİ-nin təhlükəsiz, etik və effektiv şəkildə tədrisə inteqrasiyası.

3. İstifadə edilən Sİ alətləri

Pilot layihə çərçivəsində aşağıdakı müasir Sİ platformalarından istifadə edilmişdir:

4. Tətbiq edilən metodologiya

Layihə 4 mərhələli tətbiq proseduru əsasında həyata keçirilmişdir:

1. Elmi Şurada müzakirə və qərarın qəbul edilməsi (sentyabr 2025)
2. Pilot tətbiq (I semestr – 4–5 ay)
3. Genişləndirmə (bütün siniflərdə tətbiq)
4. Milli səviyyədə təqdimat və tövsiyələrin hazırlanması

Hər mərhələdə müəllimlərin təlimi, monitorinq və qiymətləndirmə tədbirləri aparılmışdır.

5. Əldə edilən nəticələr

5.1. Tələbə məmnunluğu

• Sorğu nəticələri: Tələbələrin 87%-i Sİ ilə dəstəklənən dərsləri “çox maraqlı və faydalı”, 13%-i isə “orta” qiymətləndirmişdir. Mənfi qiymətləndirmə qeydə alınmamışdır (100% müsbət nəticə).
• İştirak səviyyəsi: Dərslərdə aktiv iştirak 35% artmış, adaptiv tədris yüksək nəticə vermişdir.
• Özünüidarə olunan öyrənmə: Tələbələrin 92%-i Sİ alətlərindən müstəqil öyrənmə məqsədilə istifadə etdiyini bildirmişdir. Bu prosesə fərdi tapşırıqların icrası, şəxsi kabinetlər üzrə iş, çat qruplarında müzakirələr, müxtəlif platformalarla paralel inteqrasiya kimi elementlər daxil olmuşdur.

5.2. Akademik nəticələr

• Test nəticələri: Orta göstəricilər 15–20% yüksəlmişdir.
• Mürəkkəb anlayışların mənimsənilməsi: İqtisadi modellər və riyazi anlayışların qavranılması daha sürətli və dərin olmuşdur.
• Layihə əsaslı işlər: Tələbə layihələrinin keyfiyyəti və innovativliyi əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.

5.3. Müəllim effektivliyi

• Vaxta qənaət: Müəllimlər inzibati işlərə sərf etdikləri vaxtı 40% azaltmışdır.
• Fərdi diqqət: Tələbələrə fərdi dəstək üçün daha çox vaxt ayrılması mümkün olmuşdur.
• Peşəkar inkişaf: Sİ alətlərindən istifadə müəllimlərin texnoloji bacarıqlarını artırmışdır.

6. Üstünlüklər

6.1. Tədris keyfiyyətinin artırılması

• fərdiləşdirilmiş öyrənmə yollarının formalaşdırılması;
• real vaxt rejimində rəy və düzəliş imkanları;
• interaktiv simulyasiyalar və virtual laboratoriyalar.

6.2. Tələbə motivasiyası

• cəlbedici və müasir tədris metodları;
• tələbənin öz tempində öyrənməsi;
• yaradıcılığın və təşəbbüskarlığın təşviqi.

6.3. İnklüzivlik və əlçatanlıq

• müxtəlif öyrənmə tərzlərinə uyğunlaşma;
• fiziki məhdudiyyətli tələbələr üçün əlavə imkanlar;
• uzaqdan təhsil üçün uyğun həllər.

6.4. Beynəlxalq standartlara uyğunluq

• dünyanın aparıcı universitetlərinin təcrübələrinin tətbiqi;
• qlobal təhsil trendləri ilə sinxronlaşma.

7. Təcrübədən əldə edilən dərslər

7.1. Müsbət təcrübələr

• çoxplatformalı Sİ istifadəsi tələbələrə geniş perspektiv təqdim etmişdir;
• Microsoft Copilot və DeepSeek kombinasiyası xüsusilə effektiv olmuşdur;
• qrup layihələrində Sİ vasitəsilə əməkdaşlıq və yaradıcılıq artmışdır.

7.2. Çətinliklər və həll yolları

• Texniki infrastruktur tələbləri: mərhələli investisiya və hibrid tədris imkanlarının yaradılması.
• Müəllimlərin Sİ ilə tanışlığı: intensiv təlim proqramları və rəqəmsal bacarıqların artırılması.
• Etik və məxfilik məsələləri: aydın qaydaların tətbiqi və monitorinq mexanizmlərinin gücləndirilməsi.

8. Gələcək perspektivlər

8.1. Qısamüddətli planlar

• bütün fakültələrdə Sİ əsaslı tədrisin genişləndirilməsi;
• müəllim təlimlərinin davam etdirilməsi;
• Sİ tədris materiallarının Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması.

8.2. Orta və uzunmüddətli hədəflər

• milli Sİ tədris strategiyasının hazırlanması və ölkə üzrə tətbiqi;
• beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi;
• Sİ tədrisi üzrə regional mərkəzin yaradılması.

9. Nəticə

Sİ ilə dəstəklənən tədris pilot layihəsi BMU və UNEC-də uğurla həyata keçirilmiş və aşağıdakı əsas nəticələri vermişdir:

1. Tələbə motivasiyası və akademik nəticələr əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlmişdir.
2. Müəllim effektivliyi artmış, dərin tədrisə daha çox vaxt ayrılmışdır.
3. Azərbaycan təhsil mühiti beynəlxalq innovativ təcrübələrlə zənginləşmişdir.
4. Texnoloji savadlı kadrların hazırlanması üçün güclü əsas formalaşmışdır.

Layihə Azərbaycanda Sİ inteqrasiyası üçün model rolunu oynaya bilər və onun ölkə miqyasında genişləndirilməsi məqsədəuyğun hesab olunur.

10. Eksperimentin nəticələrindən irəli gələn tövsiyələr

Pilot layihənin nəticələri göstərmişdir ki, yaradıcı Sİ-nin təhsil prosesində tətbiqi mühüm müsbət təsir yaradır. Aparılmış sorğular və müşahidələr sübut etmişdir ki, Sİ tədrisin keyfiyyətini artırır, öyrənmə prosesini fərdiləşdirir və müəllim–tələbə münasibətlərində yeni imkanlar yaradır.

Bu nəticələrə əsaslanaraq aşağıdakı tövsiyələr təqdim olunur:

10.1. Yaradıcı Sİ-nin bütün təhsil sisteminə adaptasiyası

Tövsiyə olunur ki, yaradıcı Sİ texnologiyalarının istifadəsi bütün təhsil pillələrində — orta məktəblərdə, kolleclərdə və ali təhsil müəssisələrində sistemli şəkildə tətbiq edilsin. Bu texnologiyalar artıq təhsilin ayrılmaz komponentinə çevrilməlidir.

Lakin prosesin effektivliyi üçün normativ sənədlərin hazırlanması zəruridir. Universitetimizdə aşağıdakı sənədlər hazırlanmış və təsdiq edilmişdir:

1. qlobal miqyasda Sİ iştirakı ilə təhsil metodlarının və ayrıca tətbiqlərin hazırlanması zərurəti;
2. təhsil prosesində Sİ-nin genişmiqyaslı istifadə təcrübəsinin araşdırılması (xüsusilə Harvard, Stanford, Oksford və s. nümunələri);
3. Sİ vasitəsilə təhsilin həyata keçirilməsi qaydaları (təlimat);
4. Sİ əsaslı tədrisin nəticələrinin qiymətləndirilməsi qaydaları;
5. proqramın mərhələlərlə həyata keçirilməsi proseduru.

Mövcud ədəbiyyat və materiallar əsasında sənədlər daha da təkmilləşdirilərək bütün təhsil müəssisələrinə təqdim edilə bilər.

10.2. Müəllimlərin və təhsil işçilərinin rəqəmsal savadlılığının artırılması

Bu sahədə əsas problemlərdən biri müəllimlərin rəqəmsal bacarıqlarının yetərli olmamasıdır. Hətta ali təhsil müəssisələrində də kompüter və rəqəmsal texnologiyalardan effektiv istifadə edə bilməyən müəllimlərin sayı az deyil.

Sİ əsasən rəqəmsal mühitdə işlədiyi üçün:

• müəllimlər üçün genişmiqyaslı təlimlər keçirilməli;
• kompüter və Sİ bacarıqları əsas kompetensiya kimi formalaşdırılmalıdır.

Xüsusilə 50 yaşdan yuxarı müəllimlər üçün uyğunlaşdırılmış təlim proqramları hazırlanmalı, zəruri hallarda attestasiya mexanizmləri tətbiq olunmalıdır.

Tarixi müqayisə ilə desək, XX əsrin əvvəllərində savadsızlıq oxuyub-yaza bilməmək idisə, bu gün rəqəmsal bacarıqların olmaması funksional savadsızlıq hesab edilir.

10.3. Tədris proqramlarının yenilənməsi və yeni ixtisasların yaradılması

1995-ci ildən sonra internetin geniş yayılması ilə dünyada yüzlərlə yeni elm və ixtisas sahəsi formalaşmışdır. Lakin Azərbaycanda uzun müddət bu istiqamətdə sistemli kadr hazırlığı aparılmamışdır.

Təhsil sistemi:

• yeni elmi istiqamətlərə yönəlməli;
• müasir tədris proqramları hazırlanmalı;
• əmək bazarının tələblərinə uyğun kadrlar yetişdirməlidir.

Yaradıcı Sİ üzrə tədris ibtidai sinifdən başlayaraq mərhələli şəkildə tətbiq olunmalıdır.

10.4. Universitetlərdə və digər təhsil ocaqlarında infrastruktur təminatının yaxşılaşdırılmasına ehtiyac vardır. Virtual dünyada bütün işlər əsasən kompyüter, planşet, smart telefonlar vasitəsilə həyata keçirilir. Öyrəntmə və öyrənmədə belə olmalıdır ki, mənimsəmə səviyyəsi yüksəlsin. Bir mühaib üçün maşından kənar nəsə iş görməsi mümkün deyil, kompyüterlərdə bu işləri yerinə yetirməlidir. Təhsil ocaqlarında təqribən 100 auditoriyadan biri bütün tədris yerləi texnologiya ilə təmin edilmişdir. Yaxın gələcəyə də bunu tam təmin elmək imkansız görünür. Yeganə yolu hibrid təhsilə keçməkdir (həftəaşırı onlayn təhsil). Təhsil nazirliyi postpandemiya dövrü belə bir sistemin qurulması konsepsiyasını elan etmişdir, razılaşdırılmışdır. Mənə elə gəlir ki, virtual dünyadan xəbəri olmayan köhnə məmurlar maneçilik törətdi və bundan təhsil çox şey itirdi. Distan təhsil yalnız tədrisin effektliyini-keyfiyyətini artırmır (dəfələrlə), həm də ekologiyaya böyük fayda verir, vaxt itkisinin qarşısını alır, tıxacları xeyli yüngülləşdirir, enerjiyə, yanacağa qənaət edir, tələbə və müəllimlərin texnoloji vərdişlərinin yüksəlməsinə, İQ indeksinə çox müsbət təsir edir.

10.5. Elmi tədqiqatların genişləndirilməsi və gələcək texnologiyalara hazırlıq

Ölkədə Sİ üzrə strategiya qəbul olunmuş və müəyyən inkişaf müşahidə edilir. Oxford Insights-in reytinqinə əsasən Azərbaycan əvvəlki il 111-ci yerdə olduğu halda, son reytinqdə 41 pillə irəliləyərək 70-ci yerə yüksəlmişdir. Bununla belə, bu göstəricilər kifayət deyil.

Bütün universitetlərdə və məktəblərdə:

• Sİ yönümlü elmi tədqiqatlar aparılmalı;
• innovativ layihələr dəstəklənməlidir.

Yaxın gələcəkdə kvant texnologiyaları və kvant Sİ geniş yayılacaq. Kvant kompüterləri mövcud kompüterlərdən dəfələrlə daha sürətli işləyir və bu, təhsildə tamamilə yeni yanaşmalar tələb edəcək. Bu istiqamətdə ölkədə elmi laboratoriyaların yaradılması aktual məsələdir.

Bu səbəbdən indidən:

• mütəxəssislərin hazırlanmasına;
• tədqiqat infrastrukturlarının qurulmasına;
• gələcək texnologiyalara uyğun kadr potensialının formalaşdırılmasına
  başlanmalıdır.