Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti,

İqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

***

Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ölkəmizin bütün tənzimləyici mexanizmlərindən, hüquqi, iqtisadi, sosial, mədəni, dipolmatik və digər istiqamətlər üzrə dəstəklərindən yetərincə yararlanmaqdadır. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin əsaslarını müəyyən etmiş olduğu regional və milli iqtisadi siyasət, Naxçıvan Muxtar Respublikasının çoxistiqamətli inkişaf strategiyasının mütərəqqi bazasını təmin etməkdədir. Hələ Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri vəzifəsində işləyərkən, müasir bazar münasibətləri şəraitində başlatmış olduğu iqtisadi (aqrar) islahatlar və münasibətlər hazırkı mərhələlər üçün iqtisadi, sosial bazaya çevrilmiş oldu. Məhz bununla da, muxtar respublika, ölkənin milli iqtisadiyyatı üçün zəruri, aktual və prioritet olacaq istiqamətlərin gerçək olması sahəsində mühüm mövqeyə malik olmasına görə seçilməkdədir.

Yeni iqtisadi və geostrateji reallıqlar imkan verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası, ölkənin uzunmüddətli hədəf, prioritet və reallıqlarının həm əlçatan olmasına, həm də etibarlılığına dayanıqlı təminat yaratmış olsun. İkinci Qarabağ müharibəsinin torpaqlarımızın işğaldan azad olunması, tarixi və haqlı suverenliyimizin bərqərar olması ilə nəticələnməsi tamamilə yeni perspektivlərin ortaya çıxmasına səbəb oldu ki, bunlardan biri də, nəqliyyat və kommunikasiya sahəsində infarstruktur təchizatının həyata keçirilməsi, onun ölkənin makroiqtisadi inkişafı üçün olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb etməsindən ibarət oldu. Şərqi Zəngəzur və Qarabağ İqtisadi rayonlarının milli iqtisadiyyata tam və dolğun inteqrasiya olunması sahəsində yeni keyfiyyət mərhələsinin başlanmış olması, Naxçıvan Muxtar Respublikasının da əhatə olunduğu dayanıqlı nəqliyyat və kommunikasiya bağlantılarının gündəmə gəlməsini daha da aktuallaşdırmış oldu. Təbii olaraq, bu sahədə, mühüm iqtisadi, siyasi və hüquqi bazanın yaradılması da olduqca mühüm tərəflərinə görə seçilir.

Dövlət Başçısının “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 oktyabr 2021-ci il tarixində imzalamış olduğu 1453 №-li Fərmanında da ilk cümlə olaraq, Ölkəmizin ərazi bütövlüyü təmin olunduqdan sonra Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin bərpası və bu istiqamətdə tranzit daşımaların həyata keçirilməsi üçün perspektiv imkanlar yaranmışdır kimi təsbit olunmuşdur. Buradan da aydın olur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının makroiqtisadi inkişafı, onun milli iqtisadiyyat üçün zəruriliyi və daha təhlikəsiz mövcudluğu dövlətin olduqca mühüm siyasi xəttini təşkil edir və bu sahədə şaxələndirilmiş dövlət tədbirlərinin həyata keçirilməsi məqsədyönlülüyünə görə seçilməkdədir. Bu sahədə, məhz yeni iqtisadi reallıqlar müstəvisində Zəngəzur dəhlizinin istismara verilməsi ilə müşayiət olunan proseslər daha aktual görünməkdədir. Bu dəhliz, ölkənin bütün iqtisadi rayonlarının vahid strateji yanaşma, davamlı islahatlar, sənayeləşmə siyasəti, innovativ təsisatlar və alternativlik əsasında idarə olunmasına zəmin yaradacaq. Eyni zamanda, iqtisadi rayonların istehsal, sosial və həmçinin bazar infrastrukturu sahəsindəki yüksək perspektivliliyinin daha da təkmilləşdirilməsinə təminat gətirmiş olacaq.

5 yanvar 2026-cı il tarixində Müzəffər Ali Baş Komandınımızın yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə də bildirdiyi kimi, Çin və Orta Asiya ölkələrindən daşınan yüklərin də Zəngəzur dəhlizi boyunca hərəkət edəcək olması, Naxçıvan Muxtar Respubllikasının rolunu, iqtisadi potensialını və iqtisadi inkişafını daha da yüksəltmiş olacaq. Eyni zamanda, muxtar respublika ərazisində zəruri infrastruktur təsisatlarının yaradılması və gücləndirilməsinin, həmçinin onun makroiqtisadi səmərəliliyinin daha da yüksəldilməsi məsələlərinin məqsədyönülülüyü məhz Zəngəzur dəhlizinin sayəsində mümkün olacaq. Bu dəhliz həm də, muxtar respublika iqtisadiyyatı üçün alternativlik gətirməklə daha da aktuallığını artıracaq. Belə ki, alternativ nəqliyyat və logistika imkanlarının genişlənməsinin bazarlara çıxış baxımından muxtar respublikanın mövcud üstünlüklərinin daha da yüksəldilməsini təmin etmiş olacaq.

Bir qayda olaraq, alternativ nəqliyyat və logistika marşrutlarının yaradılması Naxçıvan Muxtar Respublikası üçün strateji əhəmiyyət daşıyan real iqtisadi üstünlüklər formalaşdırır. Xüsusilə, hava nəqliyyatı, avtomobil yolları, dəmir yolu perspektivləri və regional logistika mərkəzlərinin yaradılması sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının daxili və xarici bazarlara daha sürətli və aşağı xərcli çıxışını təmin edir. Bildirmək olar ki, bu imkanlar:

- logistika xərclərinin azalmasına təminat yaratmaqla, daha çox iqtisadi səmərəlilik gətirmiş olacaq;

- məhsul itkilərinin minimallaşdırılmasına zəmin olmaqla, səmərəliliyin yüksəldilməsinə təminat yaradacaq;

- rəqabət qabiliyyətinin artmasına yol açmaqla, sağlam bazar mühitinin əsaslarını daha da möhkəmləndirmiş olacaq;

- ixrac potensialının genişlənməsinə şərait yaratmaqla, yerli və xarici bazarlara daha məhsuldar çıxış imkanlarını genişləndirmiş olacaq;

- milli iqtisadiyyata daha etibarlı inteqrasiya proseslərini daha da sürətləndirəcək və s.

Müzəffər Ali Baş Komandanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə bağlı hədəfləri və iqtisadi baxışlarının əsas ana dayağı ərazi bütövlüyü, iqtisadi təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf və regional balansın təmin olunması prinsiplərinə söykənir. Muxtar respublikanın coğrafi eksklav mövqeyi nəzərə alınaraq dövlət siyasətində bu regionun özünütəminetmə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, idxaldan asılılığın azaldılması və daxili resursların səmərəli istifadəsi prioritet kimi müəyyənləşdirilib. Elə Zəngəzur dəhlizinin istismara verilməsinin olduqca mühüm tərəflərindən biri olaraq da, alternativ imkanların təşəkkülü ilə nəticələnəcək avtomobil və dəmir yolları xəttlərinin təmin olunmasından ibarət olacaqdır. Dövlət başçımızın da müsahibədə buyurduğu kimi, avtomobil yolunun hazırlığı təxminən 95 faiz olub, dəmir yolunun fiziki hazırlığı isə 70 faiz olaraq qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda, Ermənistan ərazisində 42 kilometr yol inşa olunmalı, paralel olaraq, Naxçıvan ərazisində isə inşa olunacaq hissə təxminən 190 kilometrdir. Bu da bir həqiqətdir ki, muxtar respublika ərazisində həm Ordubad, həm də Sədərək istiqamətində müvafiq infrastruktur təminatına ehtiyac olacaqdır. Məlumdur ki, Ordubaddan Sədərəyə qədər uzanan məsafə həm də, Arazboyu düzənliyin payına düşür ki, bu da muxtar respublika üzrə əknçilik məhsullarına olan təlabatın 90 faizini özündə əks etdirməkdədir. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Zəngəzur dəhlizinin istismara verilməsindən sonrakı mərhələdə muxtar respublikanın mezoiqtisadi inkişafında da yeni bir keyfiyyət mərhələsi başlanmış olacaq. Bu da, bir tərəfdə kənd təsərrüfatının xammal bazası olaraq gücləndirilməsinə, bir tərəfdə, emal bölməsinin inkişafı və digər tərəfdə isə, son məhsul olaraq, sənaye bölməsinin yüksək perspektivliliyinin təmin olunmasına əlverişli zəmin olacaq.

Dövlət başçımız müsahibəsində Naxçıvan Muxtar Respublikasının daha dinamik, daha etibarlı və daha güvənilir sosial-iqtisadi inkişaf potensialının formalaşmasının strateji xəttini ifadə etmiş oldu. 2004-cü ildən etibarən uğurla təsdiq və icra olunan regional inkişaf üzrə Dövlət proqramlarının mühüm məqsədi məhz iqtisadi rayonlardan biri olaraq, Naxçıvan Muxtar Respublikasının əhatə olunduğu strateji potensialın formalaşırılması olduqca mühüm tərəflərinə görə seçilmiş oldu. Eyni zamanda, 2023-2027-ci illər üzrə muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı olan Dövlət proqramı da daha effektiv, daha səmərəli və daha məhsuldar nəticələr vəd etməkdədir. Bu hüquqi tənzimləmə mexanizmində iqtisadiyyatın sahə strukturu üzrə bütün sahələrin, xüsusilə də, sənayenin və kənd təsərrüfatının qarşılıqlı inkişafı sahəsində konkret müddəalar nəzərdə tutulmuşdur. Yerli xammala əsaslanan sənaye müəssisələrinin yaradılması və mövcud olanların fəaliyyətinin daha da təkmilləşdirilməsi məsələlərinə də məhz həmin Dövlət proqramında təsbit olunan olduqca mühüm tədbirlər olaraq rast gəlmək olar.

Bütün bunlarla yanaşı, həm də onu da qeyd etmək olar ki, muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafında sənaye və kənd təsərrüfatı yerli xammala əsaslanan, əlavə dəyər yaradan və məşğulluğu artıran sahələr üzərində qurulması daha məqsədəuyğun hesab oluna bilər. Sənayedə əsas prioritetlər olaraq, xüsusilə,

- qida sənayesini;

- tikinti materialları istehsalını;

- yüngül sənayeni və həmçinin:

- alternativ enerji ilə bağlı istehsal sahələrini göstərmək olar. Makroiqtisadi inkişafda mühüm göstəricilərinə görə seçilmiş olan kənd təsərrüfatında isə:

- suvarılan əkinçilik;

- bağçılıq və üzümçülük;

- heyvandarlıq və emal sənayesi prioritet istiqamətlər kimi çıxış edir.

Prezidentin vurğuladığı sənaye parkları, aqroparklar, su anbarları, emal müəssisələri və enerji layihələri bu sahələrin texnoloji səviyyəsini yüksəldir, məhsuldarlığı artırır və kənd yerlərində dayanıqlı məşğulluq yaradır. Bu layihələr həm də şəhər və kəndlərin inkişaf fərqinin azaldılmasına xidmət edir.

MİA.AZ