“İran “Taliban” barədə bədgümandır”.

Mia.az xəbər verir ki, bunu “United World International” saytının iranlı şərhçisi Məsud Sədrməhəmmədi qeyd edib.

Müəllif yazır:

İran Əfqanıstanı vacib strateji qonşu hesab edir. Son 40 ildə ölkələr arasındakı münasibətlərin qarışıq tarixi sübut edib ki, Əfqanıstandakı daxili inkişaflar İran daxilində birbaşa təsir göstərə bilər. 

Əvvəla, İran 3 milyondan çox əfqan qaçqına ev sahibliyi edir: Əfqanıstanın təhlükəsizlik vəziyyətində hər hansı bir ciddi dəyişiklik İrana doğru yeni bir qaçqın dalğasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, ölkələrin 945 kilometrlik sərhəd sahəsinə sahib olduğunu nəzərə alaraq, İranın şərq sərhədlərinin təhlükəsizliyi də artırılmalıdır. 

Əfqanıstandan İrana axan həmsərhəd çayların ekoloji narahatlıqları da var. Bundan əlavə, Əfqanıstandakı 10 milyon şiənin inancını və İranla mədəni-tarixi əlaqələrini nəzərə almalıyıq ki, bu da onları qonşu farsdilli ölkədə baş verən hadisələrə biganə qoymur. 

Bu baxımdan, “Taliban” yüksəldikcə, İranın Əfqanıstanla əlaqələri bölgənin gələcəyi üçün hər zamankindən daha vacib hala gəldi.

İranla Taliban arasındakı son onilliklərdə əlaqələrə qısa bir nəzər saldıqdan sonra, münasibətlərinin gələcəyi üçün mümkün ssenariləri müzakirə edəcəyik.

İran-Taliban münasibətləri

İran “Taliban”la düşmənçilikdən əməkdaşlığa qədər mürəkkəb bir əlaqəyə malikdir. İranda Reportyorlar Günü Əfqanıstanda İran dövlət xəbər agentliyinin müxbiri Mahmud Saremininin şərəfinə təsis olunub. Hər il o və Məzari-Şərifdə “Taliban” tərəfindən öldürülən digər 10 İran diplomatı anılır. 

8 avqust 1998-ci ildə, SSRİ-nin çəkilməsindən sonra Əfqanıstanda davam edən vətəndaş müharibəsi zamanı “Taliba”n tərəfindən Məzari-Şərifin işğalından sonra 10 İran diplomatı və bir jurnalist öldürülüb. İran faciədə “Taliban”ı günahlandırıb, lakin radikal qrup hadisələrin "özbaşına qüvvələr" tərəfindən həyata keçirildiyini iddia edib. Ancaq bu hadisə İranı Əfqanıstanı işğal etmək və taliblərin mövqelərini bombalamaq həddinə gətirib, əlbəttə ki, mümkün beynəlxalq nəticələrinə görə Tehran sonda bundan vaz keçib. 

ABŞ-ın Əfqanıstanı işğal etməsi ilə İran və “Taliban” arasında düşmənçilik münasibətləri davam etdi və Tehran “Taliban”ı terror qrupları siyahısında saxlayıb. Ancaq bu əlaqələr tədricən iki əsas dəyişən nəticəsində dəyişib.

Birincisi, “Taliban”ın İrana münasibətində açıq dəyişiklik və onların ekstremizmdən uzaqlaşan danışıqlarının təkamülü. İkincisi, (İranla konstruktiv əlaqələri olan) Həmid Kərzainin istefası ilə üst-üstə düşən Əfqanıstan hökumətinin strukturunun və tərkibinin dəyişdirilməsi və Əşrəf Qəninin İranla dost münasibət bəsləməyən ABŞ tərəfdarı bir prezident olaraq yüksəlməsi.

Geniş yayılmış korrupsiya və milli dövlət quruluşunun pozulması ilə müşayiət olunan Əfqanıstanda dövlət quruculuğu prosesini və ABŞ-ın bölgədəki strateji gücünün açıq şəkildə azalmasını, Əfqanıstanda taliblərin ölkənin gələcəyində böyük rolu olacaq nəzərə alaraq, İran böyük dəyişikliklərin olacağı qənaətinə gəlib.

İranın “Taliban”la bağlı fikirlərinin dəyişməsinin digər vacib səbəbi Əfqanıstanda İŞİD-in güclənməsi idi. İran İraq və Suriyada İŞİD-lə birbaşa qarşıdurmaya girmiş və ölkə daxilində onlarla İŞİD terror əməliyyatını dayandırmışdı. Buna görə də, Əfqanıstanda şərq sərhədlərində daha çox təhlükə yaradan bu qrupun yaranmasına Tehran biganə qala bilməz. Əfqanıstan hökumətinin İŞİD-ə qarşı müqavimət göstərə bilmədiyini nəzərə alaraq, İran İŞİD-ə də düşmən olan “Taliban”ı alqışlayıb.

Sızan məlumatlara görə, 2015-ci ildən Əfqanıstanda İŞİD yarandıqdan sonra İran və “Taliban” yaxın təmasdadır. Bununla əlaqədar olaraq, “Taliban” liderlərinin İrana getdiklərini və İranın təhlükəsizlik rəsmiləri ilə danışıqlar apardıqlarını bildirən məlumatlar var.

İranla “Taliban” arasındakı münasibətlərin yeni dövrü 2021-ci ilin yanvar ayının sonunda, “Taliban” siyasi nümayəndə heyətinin rəsmi olaraq Tehrana səfər etməsi ilə başlayıb. Cəmiyyətdə bir çox mənfi təpkilərə səbəb olan səfər zamanı “Taliban” nümayəndə heyəti İranın xarici işlər naziri ilə yanaşı, İran təhlükəsizlik rəsmiləri ilə görüşüb. Eyni zamanda bəzi hökumətyönlü qəzetlər və millət vəkilləri də qrup haqqında optimist fikirlər səsləndiriblər.

Ancaq yenə də sual qalır: İranın “Taliban”la münasibət qurmaqda məqsədi nədir?

Optimistlərin yanaşması

İranda “Taliban”la münasibətlərdə iki əsas perspektiv var: optimistlər və pessimistlər. Optimistlər realist bir yanaşma tətbiq edirlər: “Taliban” müasir Əfqanıstanın reallıqlarından biridir və qrupun güc və təsir payını nəzərə almadan Əfqanıstanın gələcəyi ilə bağlı nikbin ola bilmərik. Buna görə də, “Taliban” məsələsinin həllinin bir hissəsi olaraq qəbul etmək daha yaxşıdır; lakin bütün həll yolu deyil. 

“Taliban”la qarşılıqlı əlaqə İranın Əfqanıstanın gələcəyinə daha təsirli təsir göstərməsinə imkan verəcək. Digər tərəfdən, “Taliban” İŞİD və ya İranın cənub-şərqində fəaliyyət göstərən terror qrupları kimi xarici terror qruplarının Əfqanıstan ərazisində fəaliyyət göstərməsinə icazə vermədiyini sübut edib. Bu məsələdə “Taliban”la razılaşma əldə edilə bilər.

Radikal qrup həm təcrübədə, həm də nəzəri olaraq dəyişdiklərini və qrupun 1990-cı illərə nisbətən daha demokratik və balanslı davrandığını göstərib. Bu, konstruktiv əlaqələr üçün yeni ümidlər yaradır. Məsələn, “Taliban” İranın cənub-şərqini su böhranından xilas edən Helmand bəndini yenidən açıb. Bəndi, əvəzində pulsuz neft tələb edən Qəni administrasiyası bağlamışdı. Başqa bir nümunə: “Taliban” şiə şəhər və kəndlərinin fəthi zamanı şiələrə qarşı düşmənçilik davranışlarından çəkinib; davranış qeyd edildi və İranda müsbət reaksiya ilə qarşılanıb.

Bundan əlavə, Tehran İrana qaçqın köçünün yeni dalğasının qarşısını almaq üçün “Taliban”la işləməlidir. İranda 3 milyondan çox əfqan varlığını və İran iqtisadiyyatının böhranlı vəziyyətini nəzərə alaraq, ölkə yeni qaçqın dalğasının iqtisadi və sosial yükünə dözməyəcək. Buna görə də, “Taliban”la əlaqələr quraraq və ölkə daxilində Əfqanıstan vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin edərək böhranın qarşısını almaq daha yaxşıdır.

Pessimistlər nəyə inanırlar?

Pessimistlər hesab edir ki, Taliban keçid dövrü ərzində davranışlarını müvəqqəti olaraq dəyişdi və Əfqanıstanda hakimiyyəti möhkəmləndirdikdən sonra onların radikal və qeyri -insani davranışları ortaya çıxacaq. Bu fikirdə olanların fikrincə, Taliban Mossad və CIA kimi xarici xidmətlərlə əməkdaşlığa meyllidir və ortada Talibanı İranın maraqlarına qarşı təhrik edə bilər. Gücləri möhkəmlənərsə, Taliban da yaxın gələcəkdə dünya ilə ünsiyyət qurmalı olacaq və buna görə də Qərblə əməkdaşlığa ehtiyacları Talibanı İran, hətta Rusiya və Çin kimi  qonşu ölkələrlə əməkdaşlığa münasibətini dəyişməyə məcbur edəcək. 

“Taliban”ın hakimiyyətə gəlməsinin başqa bir maraqlı tərəfi qrupun inteqrasiya olunmamış quruluşudur. Bu, təşkilati quruluşundan asılı olmayaraq qrupun fərqli alt qollarının ixtiyari davranışlara imkan verəcək, “Taliban”la konstruktiv münasibətləri kövrək vəziyyətə salacaq.

Pessimistlər “Taliban”ın ekstremist tarixini vurğulayaraq, bu qrupla əməkdaşlığı İslam Respublikasının dəyərlərindən sapma kimi qiymətləndirir və ictimai rəyi hökumət qərarlarına qarşı təhrik edirlər. Bu baxımdan, hökuməti Əfqanıstanda hərbi əməliyyata məcbur etmək üçün sosial media vasitəsi ilə müxalifətin “Taliban” əleyhinə sıx təzyiq gördük.

Mümkün ssenarilər

Pessimistlərlə eyni səbəblərə görə, İran hökuməti “Taliban”ın Əfqanıstan üzərində vahid idarəçiliyindən razı deyil və onların ölkəyə hökmranlığını əhəmiyyətli regional maraqları olan populist bir hökumətin başlanğıcı hesab edir.

Əfqanıstanda hadisələrin sürəti gözlənilmədən artsa da, “Taliban” qrupunun Əfqanıstanda müxtəlif etnik, dini və siyasi qruplarla geniş danışıqlar raunduna girməsini gözləmək olar. Danışıqlar əsnasında, siyasi çevikliklə, digər ölkələr tərəfindən tanınacaq bir milli hökumətin qurulmasına doğru irəliləyəcəklər. Həm də qlobal narahatlıqları, eləcə də İran, Rusiya və Çin kimi bölgənin önəmli dövlətlərini həll etməyə çalışacaqlar.

İran, Əfqanıstanın yeni dövründə ABŞ və NATO-nun təsirinə müqavimət göstərməklə və Əfqanıstan danışıqlarının mümkünlüyünü asanlaşdırmaqla bu prosesdə əsas rol oynaya bilər. İran bu mərhələdə iki əhəmiyyətli üstünlüyə malikdir: Birincisi, danışıqlar İranın plan və tələblərinin bölgədəki digər iki əhəmiyyətli oyunçu olaraq Rusiya və Çinin planları ilə qarşılıqlı uyğunlaşdırılması, bu da ölkəyə bölgədə konstruktiv və yeni bir təcrübə imkanı verib. İkincisi, bəzi iranlı mütəxəssislərin müxtəlif Əfqanıstan qrupları ilə bağlı 30 ildən artıq təcrübəsi var. 

Qeyd edək ki, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun “Qüds” Qüvvələrinin komandanı İsmail Qaani peşəkar həyatının çox hissəsini Əfqanıstanda keçirib. Bu qüvvəyə komandanlıq təyin etməzdən əvvəl İranın Əfqanıstanda və Orta Asiyada siyasət qurmasında o, əsas şəxs idi.