“Qoduş”lu, “dımbır”lı, “dina”lı, “diniş”li, “dodu”lu orfoqrafiya lüğətimiz… - Təbriz VƏFALI YAZIR
20-08-2025 [09:50]
Təbriz VƏFALI
***
Azərbaycan dilinin zənginləşdirilməsində, dilimzə yeni sözlərin daxil edilməsində bizim kəndin, həmkəndlilərimin müstəsna və əvəzsiz xidmətləri çoxdur. Çünki kəndimizdə elə sözlər işlədilir ki, başqa regionlarda, rayonlarda, kəndlərdə bu sözləri kimsə eşitməyib. Üstəlik, bəzi sözlərin sonluğuna əlavələr etməklə yeni sözlər və ayamalar icad etməkdə kəndçilərimin dünyada tayı-bərabəri yoxdur.
Məsələn, həmkəndililərim bəzi sözlərin sonluğuna “pərəst” artırmaqla yeni sözlər yaradıblar. Kəndimizdə baş-ayaq, kəllə-paça sevənə, xaşın dəlisi olana “xaşpərəst” deyirlər. Yaxud, bir qarın çörəkpulu qazanmaq üçün səhərdən axşama kimi ac-yalavac işləyənə “qulpərəst” ayaması verilir.
Bizim kənddə sonluğu “qom”la bitən sözlər də kəşf ediblər. Məsələn, əhli-keyf, yəni, yeyib-içən, özü üçün yaşayan, beş günlük dünyanı vecinə almayan adama “kefqom” deyilir. Kəndimizdə “Leşqom” sözü də işlədilir. Həmkəndlilərim ölmüş mal-heyvan, at, eşşək, it və sair əti yeyənə və ya satana “leşqom” ayamasını “yapışdırıblar”.
Bizim kənddə tez-tez işlədilən sözlərin arasında sonluğu “baz”la bitənləri kifayət qədərdir. Məsələn, həmkəndlilərim qonaq-qara sevən, qonaqpərvər adamlara “qonaqbaz” deyirlər. Yaxud, bəzi insanlarla məzələnməyi, əylənməyi sevən şəxs “mırtbaz” adlandırılır. Kəndimizdə “qulbaz” da məşhurdur, bu da kimlərisə qul kimi işlədib pulunu az verən, yaxud, verməyənə qoşulan ayamadır. Sazı, saz havalarını, aşıq sənətini sevənlərə “aşıqbaz”, şeir vurğunu olanlara “.şeirbaz”, sözləri, söhbətləri ilə könülləri ovsunlayanlara isə “ürəkbaz” deyirlər. Çox dil bilənə, mal dili yeyənə, Azərbaycan dilini sevənə də “dilbaz” ayaması verilib…
O gün (bizim kənddə müsəlmanın “o günü” deyiləndə 2-3 ay əvvəlki tarix nəzərdə tutulur) kəndimizə getmişdim.
75 yaşlı el ağsaqqalı, 50 ildən çox Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmiş Əlibala əmi əlində kitab qırğı kimi başımın üstünü kəsdirdi, açdı sandığı, tökdü pambığı. Dedi, ay bala, Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətini almışam. Orda yazılan bəzi sözləri başa düşə bilmirəm. Allahını sevərsən, mənə başa sal.
Kitabda qırmızı qələmlə işarələdiyi sözləri göstərib soruşdu ki, bəs “qoduş”, “cordanabənzər”, “gəllahi”, “dımbır”, “dina”, “diniş”, “dit-dit”, “dodemə”, “dodu”, “laslama”, “dızıxlıq”, “ənin”, “ərbəin” nə deməkdir. Dedim, ay Əlibala müəllim, Məşədi İbad demişkən, “Tarixi-Nadir”i yarıyacan oxumuşam, amma bu sözlərə ilk dəfədir rast gəlirəm, blimirəm nəmənə olan şeydir.
El ağsaqqalı qayıtdı ki, ay oğul, kül bunların təpələrinə, orfoqrafiya lüğətinə daxil etməyə söz tapmırlarsa, özlərini niyə dağa-daşa vururlar? Gəlsinlər kəndimizə, bizim sayı itinə tök sözlərimizdən, ayamalarımızın adlarından lüğətə daxil etsinlər. Hələ yeni elmi adlar da kəşf eləmişik. Biz kənd sakinləri yekdilliklə radukilistlərlə bağlı elmə “radikulizm”, əzələlərlə bağlı elmə “muskulizm”, hapa-gopa basanlarla bağlı elmə “gopolizm”, plagiatla bağlı elmə də “kopyalıizm” adını vermişik. Sözümüz var, ayamamız var, mənası tam aydındır, ənənəvi də işlətmək olar.
Ürəyimdə dedim ki, vallah, kəndçilərimdən yoxdur, ey. Dilçiliyin, Azərbaycan dilinin inkişafı üçün pulsuz-parasız, təmənnasız alın təri tökürlər, amma qədirlərini bilən yoxdur. Ancaq orfoqrafiya lüğətini hazırlayanlar əndrəbadi sözləri dilimizə daxil edərək, qəlizləşdirirlər, hələ buna görə maaş alırlar. Sonra da adını qoyurlar müasirləşmə.
Başınıza dəysin müasirliyiniz…
MİA.AZ
SON XƏBƏRLƏR
ABŞ-İran danışıqları nə vaxt olacaq? - Ağ Evdən açıqlama
Qəddafinin varisi öldürüldü, yoxsa... - Müşaviri və rəsmi agentlik "hə", ordu isə "yox" deyir
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
ABŞ-dan İranın hərbi həmləsinə - Reaksiya
Myanmada zəlzələ oldu - 5.9 bal gücündə
İsrail və Azərbaycan süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq edəcək - Netanyahunun iştirakı ilə memorandum imzalandı
NATO Baş katibi Kiyevdə: "Yerdə qoşunlar, havada reaktiv təyyarələr, Qara dənizdə gəmilər..." - "Qış soyuq ola bilər, amma yaz mütləq gələcək"
Polkovnik və digər iki nəfərin məhkəməsi davam edir
"Gənclərbirliyi"nin keçmiş futbolçusu geri döndü
MEDİA-nın Müşahidə Şurasının 2026-cı il üzrə ilk iclası keçirilib
"Biz heç bir qanunsuz işlə məşğul olmuruq" - Ümid Abuzərli
Mərkəzi Hərbi-Həkim Komissiyasının sabiq rəisi saxlanılıb
Mədəniyyət naziri ABŞ diplomatı ilə görüşüb
Sosial mediada saxta kredit elanları... - Haker şəbəkəsi zərərsizləşdirildi (DETALLAR)
Azərbaycan Kuboku: təyinatlar bəlli oldu
"Beşiktaş" hücum xəttini gücləndirir - Daha bir transfer xəbəri var
Dollar neçəyə olacaq? - Mərkəzi Bank yeni məzənnəni açıqladı
Fransada təxminən 4,2 milyon bomj var - Hesabat
Ərdoğan Səudiyyə Ərəbistanı və Misirə gedib - FOTO (YENİLƏNİB)
Dünyanı silkələyən "Epşteyn işi": səfir vəzifədən uzaqlaşdırıldı
Harutyunyan, Qukasyan, Sahakyan, İşxanyan.. - Onlar hakim qarşısına bu tarixdə çıxarılır
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının Preambulası dəyişir - Nələr olacaq? (TƏHLİL)
AQTA yanında İctimai Şuranın sədri vəzifəsinə seçki olub
"Qalatasaray" "Volfsburq"un futbolçusu ilə anlaşdı
"Azercell” “Tələbə Təqaüdü Proqramı 2026”nı elan edir
Elmar Məmmədyarov Epşteynlə görüşüb? – Sabiq nazirdən açıqlama
Veysəloğlu Şirkətlər Qrupuna daxil olan "Ulduz" Şokolad Fabriki KOSHER sertifikatı əldə edib
Aİ ölkələri səfirləri İran Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb
"Tiktoker Roşka"nın məhkəmə prosesi təxirə salınıb
"Çatlayın, partlayın, ölün" - Rəqsanə ilə şoumen aparıcı barışdı, izləyiciləri aşağıladılar + VİDEO
Sektor ləğv olundu, "alma ovçusu" yeni vəzifəyə gətirildi
GƏNCƏDƏ SENSASİYALI OLAY: "Kəpəz"in bakılı futbolçusu vuruldu, vəziyyəti ağırdır (YENİLƏNİB)
Yazıçılar Birliyinin növbəti qurultayının tarixi məlum olub
KREDİT MÜQAVİLƏLƏRİ: banklar sənədləri niyə tələsik imza atdırır?
ÇL-dən milyonlarq azanan "Qarabağ" 100 min avroya futbolçu alıb
AHİK-də daha bir dəyişiklik - Jurnalist vəzifədən niyə ayrıldı?
“Baku Medical Plaza” qanunsuzluq: səhv aparılan sinəkiçiltmə əməliyyatı və...- Cərrah 15 min təzminat ödəyəcək
Bakıya sulu qar və qar yağacaq - Sabahın hava proqnozu
"Mercedes"dən FIA-ya şikayət olunub - Səbəb bəllidir, cavab isə...
"Beşiktaş" afrikalı yarımmüdafiəçi ilə anlaşdı
Polis əməliyyatı: iki nəfər 26 kq narkotiklə tutulub