Gürşad Zorlu,

professor

Habertürk.com

****

Soyuq savaşdan sonra Qərb, xüsusiylə ABŞ üçün geostrateji önəmini artıran Orta Asiya bölgəsi Rusiyanın toparlanması və Çinin təsirinin artırmasıyla yeni "savaş meydanı"a çevrilib.

Moskvanın bölgəyə yönəlik etirazı və Şərqi Türkistan məsələsində Çinin ağılalmaz siyasəti bir az da bu tarazlığın durumu baxımından təhlil olunmalıdır.

Baxın, Çin 11 martda 14-cü "Beş illik inkişaf planı"nı açıqladı.

Planın diqqətçəkən ən acib bəndlərindən biri də enerji təhlükəsizliyi və yerli istehsalın payının artırılmasıdır. 2025-ci ilə qədər yanacaq qalığının 20 faizə endirilməsi və 2060-da isə sıfıra çəkilməsi hədəflənb. Bundan əlavə, fərqlı iqtiqamətlərdə mövcud boru xətlərinin şaxələndirilməsi də planda ön sıraya çəkilib. Çünki Çinin qaz ehtiyacı 2024-də 50 faiz, 2035-də isə bunun təxminən iki qatına çıxması gözlənilir.

Məhz bu baxımından Orta Asiyadakı Türk dövlətləri - Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan strateji önəm qazanıblar. Mövcud 3 boru xəttini diqqətə alarsaq,  Çinə görə Qırğızıstan və Tacikistan da nəqliyyat təhlükəsizliyində kritik qaz ixracatçısı bir mövqeyindədirlər.

Diqqət etsək, Çinin qaz idxalının 45 faizi xaricdən və bunun 1/3-i Orta Asiyanın Türk dövlətlərinin boru xətti ilə həyata keçirilir. Geri qalan isə böyük ölçüdə sıxlaşdırılmış qaz və ayrıca Rusiya’dan 3 faiz səviyəsində idxal edilir.

Çinin bu qazı böyük ölçüdə bugünkü Şərqi Türkistan üzərindən geçərək ölkənin fərqlı yerlərinə çatmadığını düşündükdə, Uyğur türkləri ilə bağlı məsələ həm Çin, həm də söhbəti gedən tədarükçü ölkələr üçün daha həssas nöqtə olduğu anlaşılırr. Hər nə qədər Çin ölkənin şərq hissəsində yeni bir xətt, ya da sıxlaşdırılmış qazla (maye qaz- red) idxalı şaxələndirmək istəsə də, bunun maliyyə və nəqliyyat daşınmaları baxımından Orta Asiya xətti ilə rəqabət etməsi çox çətindir.

Burada xüsusi ilə Qərbin sanskiyalarının təsiri ilə dənizdən daşınmalarla bağlı hissəsi də artacaqdır.

Digər önəmli məsələ Çinin Rusiyadan qaz idxalını artırma marağıdır. Ancaq Rusiyanın da digər ölkələrin ixrac xətləri üzərində də təsiri var. Misal olaraq, Rusiya 2018-ci ildə Türkmənistandan qaz alışını azaltdıqdan sonra Çin tək alternativ olaraq meydanda idi. Ancaq sonra Rusiya qaz alışını yenidən bərpa etdi. Bu isə onu göstərir ki, Çinin enerji müstəqilliyini Rusiyanın seçimi üzərində bəlli bir nöqtəyə daşıması mümkünsüz və gözlənilən deyil...

Çinin Orta Asiya Türk dövlətlərindən qaz almasının qarşısında isə iki müəyyənedici hal olacaq.

Birincisi, bu ölkələrin istehsal gücüdür. Belə ki, Qazaxıstan və Özbəkistanın öz daxili təlabatını da nəzərə alaraq faizi endirmələri mümkündür. Bu səbəblə istehsal məsələsində sərmayə qoyulması əllərini quvvətləndirəcək.

İkincisi, bu ölkələrin enerji ixracını şaxələndirmə problemləri var. Digər yandan, Rusiya və Çin arasında sıxışan Orta Asiya ölkələrinin orta ve uzun vadədə ciddi təhlükəsizlik sıxıntılarını da unutmayaq.

Məhz bu səbəblərlə super güc mübarizəsində Orta Asiya/Xəzər xətti (Türk dünyası) ciddi bir cazibə və açar rolu oynaya bilər.

Tərcümə MİA.AZ-a məxsusdur.