Qafqaz Universitetinin ikinci kursunda oxuyurdum. "Əhmədli" metrostansiyasından çıxıb evə, "Xəzər" univermağı tərəfə getməkdə idim. Qəflətən ürəyim banan istədi. Elə qəflətən ki, mat qaldım.

Ədəbiyyat elm deyil. Bəlkə də buna görə yazıçıların əsərləri ilə bərabər onların mövqeyi, hərəkəti, həyatı, şəxsiyyəti daim müzakirə olunur. Bəzi vətəndaşlarımız Çingiz Aytmatova Nobel mükafatı verilməməsini yanlış olaraq haqsızlıq, ikili standart kimi qiymətləndirirlər.

Dovlatov ən məşhur, ən mükəmməl əsərini arvadına ithaf etmişdi. "Zapovednik" əsərinin girişində belə yazılıb: "Haqlı çıxan arvadıma ithaf edirəm".

Turgenev "Tüstü" romanında yazır: "Yalnız əsl incəsənətin, əsl elmin olmadığı yerdə anadangəlmə istedadlarla fəxr edə bilərlər. Dad anadangəlmə istedadların əlindən". Elə həmin əsərdə Turgenev bəstəkar Qlinkanı ibtidai xalqın dahisi adlandırır. Doğrusu, yuxarıda yazılan sözlər mənə bir çox məsələləri anlamağa yardım etdi.

İkinci dəfədir belə vəziyyətə düşürəm. Yəqin on il bundan qabaq tamam başqa cür hərəkət edərdim. İndi elə bir yaş dövründəyəm ki, hər şeyi, hər baş verən hadisəni, eşitdiyim hər bir sözü mənalandırmağa çalışıram. Həyatın ən qəddar qanunu da elə budur. Elə şeylər var ki, oxumaqla, filmə baxmaqla əxz etmək olmur. Gərək özün yaşayasan. Başa düşməyə başlayanda daha ağrılı bir məsələni dərk edirsən.

Kupedə üç nəfərik. 43-45 yaşlarında, kifayət qədər mədəni görünən, sadə, amma zövqlə geyinmiş bir qadın. 23-25 yaşında yaraşıqlı, zövqlə geyinmiş, dünyanın işlərindən xəbəri olmayan, gələcəyə ümidlə baxan bir gənc. Və başı keçəl, qarnı "Nu poqadi" cizgi filminin qəhrəmanı canavarın qarnı kimi gülməli şəkildə qabağ çıxmış bəndəniz.

Ölkədə beş-altı adam var. Özlərini divanəliyə vurublar. Özlərini dərviş kimi aparırlar, amma haqq-hesabları yerindədir. Danışanda səhv buraxmazlar. Hansı kanalda nə deməyi, hansı qəzetdə kimləri tərifləməyi yaxşı bilirlər. Məsələn, Rüstəm Behrudi, Vaqif Bayatlı Odər, Aşıq Ədalət, Rəmiş, Qədir Rüstəmov, İsa Hüseynov və nəhayət Alim Qısımov.

Ötən həftə yaxın dostlardan biri ilə mübahisə etdim. Qəzet mövzusunda. Xaricdə təhsil alıb. Münasibətimiz əladır. Ölkədə dəyişiklik istəyən adamlardan biridir. Adam deyir ki, sən qəzet almağı təbliğ edirsən, amma qəzetlər maraqsızdır. Hətta Vaqif Mustafayevin "Fransız" filmindən bir epizodla paralel də apardı: "Millətimə qurban olum, amma millət də millət olmalıdır".

Ölkədə altı yüz şadlıq evi fəaliyyət göstərir. Altı yüz şadlıq evindən üç yüzü Bakı şəhərində yerləşir. Bu da təbiidir. Ölkənin ictimai-siyasi-mədəni həyatı nə qədər acınacaqlı olsa da, paytaxtla məhdudlaşır. Ölkə əhalisinin böyük əksəriyyəti paytaxtda yaşayır. Altı yüz şadlıq evinin çoxunun bir neçə zalı var. Altı yüz şadlıq evinin arxasında böyük insan ordusu dayanır.

Elman müəllim çox mədəni, səviyyəli, dəqiq adamdır. Əgər mağazanı yarım saat tez bağlayacaqsa, bu haqda bir vərəqə nəsə yazıb qapıya yapışdırır. Elman müəllim çox qiymətli adamdır. O, təkbaşına bir partiyanın, hərəkatın işini görür. Elman müəllim kitaba pul mənbəyi kimi baxmır. Mağazadan kimsə kitab alanda sevinir. Ona görə yox ki, kitab satıldı. Ona görə ki, kimsə kitab oxuyur.

Cavan, enerjili, iddialı, ədalı bir psixoloq kəndə gəlir. Tutalım, valideynlərinə baş çəkməyə. Gənc psixoloq bir qadının kötüyü parçaya bürüyüb uşaq kimi əzizlədiyini, kötüyə layla çaldığını görür. Deyir ki, mən bu qadını sağaldacam. Yaşlı, dünyagörmüş kənd buddası gənc psixoloqu fikrindən daşındırmaq istəyir. Deyir: "Əgər bu qadın parçaya bürüdüyü kötüklə xoşbəxtdirsə, qoy, belə də yaşayıb xoşbəxt qalsın. Sən onu müalicə etsən, illərdir bəslədiyi kötüyün uşaq olmadığını anlayıb, bədbəxt olacaq".

Parlament seçkiləri bizə, biz parlament seçkilərinə yaxınlaşdıqca aktiv deputatlar daha aktiv görünməyə çalışırlar. Çünki hər bir oliqarx, güc sahibi nəzarətində olan deputatlara efirdə görünməyi, qəzetlərə müsahibə verməyi tövsiyə etmişdir. Bu da, deyilənlərə görə, aktiv deputatların növbəti dəfə deputat seçilməyinə münbit şərait yaratmalı, adlarının deputat siyahısına düşmələrini asanlaşdırmalıdır.

Emin Millinin Facebook-da üç min dostu vardı. Emin virtual dünyada aktiv fəaliyyət aparmaqla böyük bir şəbəkə yaratmaq istəyirdi. Eminin həbsi onun necə lüzumsuz bir işlə məşğul olduğunu ortaya çıxardı. Eminin məhkəməsi zamanı binanın qarşısına cəbhəçi və müsavatçı gənclər, gənc yazarlar, qısası, bir-birilərini tanıyan adamlar yığışırdı. Virtual dünyanın adamları Azərbaycan reallığında "əridilər".

Düz iki həftədir ki, Gəncədə idim. Dostlardan birinə mesaj yazıb, yazımın qəzetdə çıxıb-çıxmadığını soruşdum. Bilirsiniz ki, rayonlara qəzetlər günortadan sonra gətirilir. Dostum yazının çıxdığını bildirdi.

Ən ağır, çətin anlarımda Anar haqqında yazmışam, ovqatım düzəlib, yaşamaq eşqim yüksəlib, bütün qara enerjidən azad olmuşam. Beləcə, Anar haqqında yazmaqla çox çətinliklərə dözmüşəm. Həm qonorar almışam, həm də tanınmışam. Mənim Anara qarşı patoloji nifrətim bütün sevgilərimdən səmimidir. Ən ağır anlarımda Anar haqqında yazmaqla güc toplamışam, rahatlanmışam. Amma bir gün Anar haqqında yazmamaq qərarına gəldim. Dostlarıma da daha o adam haqqında yazmamağı, ona baş qoşmamağı məsləhət gördüm.

Gəlin, demokratik düşərgənin əsas üstünlüklərini bir daha sadalayaq. Azərbaycanda oxunan köşə yazarlarının hər biri dəyişiklik arzusundadır. Yəni körpüləri, fəvvarələri, regionların inkişafını vəsf edən yazarın oxunma şansı yoxdur. Mümkün deyil. Bunu özləri də bilirlər. Hakimiyyət qəzet məsələsində uduzur. Bəlkə də buna görə, son vaxtlar hakimiyyət qəzetlərində ciddi maliyyə sıxıntısı yaşanır.

Cənab səfir, Sizi səmimi qəlbdən təbrik edirəm! Şəhərin mərkəzində, metronun "Nizami" stansiyasının yaxınlığında iki mərtəbəli "Rus kitab evi" açılıb və fəaliyyət göstərməkdədir. Həmin kitab evində üç nüfuzlu nəşriyyatın kitabları satılır. Tibbə, texniki sahələrə aid nəfis, keyfiyyətli kitablar...

Təxminən 10 il əvvəl bir aclıq aksiyasında iştirak edirdim. Orda bir cənublu da vardı. Boşluqdan biz daima mübahisə edirdik. Bir dəfə vəziyyət lap ağırlaşdı. İslam rejiminin sərt üzünü görmüş adama başa salmaq istəyirdim ki, İranda islam yoxdur. Əksinə, İran rejimi islamı gözdən salır. O bədbəxt də əsəbi halda mən cahilə başa salmaq istəyirdi ki, əsl islam elə İrandır, Pakistandır, Fələstindir, Yəməndir, Suriyadır, Misirdir...

Mirzə Fətəli Axundov, Üzeyir Hacıbəyov, Mirzə Cəlil, "Molla Nəsrəddin" jurnalı... Ötən əsrin əvvəllərində Tiflis Qafqazın mədəni paytaxtı idi. İndi də belədir. Beynəlxalq təşkilatların Qafqaz üzrə mərkəzi ofisləri Tiflisdə yerləşir.
Ötən əsrin əvvəllərində normal və zamanəsindən bir addım qabaqda olan insanlar təmiz hava udmaq üçün Tiflisə gedirdilər. İndi də belədir.

Günlər keçdikcə ağrıları daha da şiddətlənən Ostrovski dostlarına yazdığı əksər məktublarda "satqın bədənin xəyanətləri" sözlərini işlədir. Raya əfsanəsi isə davam edir: "Baharda Nikolayın vəziyyəti daha da korlandı. Səhərlər onun şiş, didim-didim olmuş dodaqlarından bilərdik ki, bu, ağrıların izləridir.

Bu, Nigar, Həcər, Tomris, Xədicə, Vəfa, Esmira söhbəti deyil. Heç "Leyli və Məcnun" söhbəti də deyil. Bu, Raya söhbətidir. Ağır söhbətdir. Şeirə, təbiətə, yaradıcılığa tam laqeyd qalanlar, müdriklər, ən böyük arzusu prokuror arvadı olmaq istəyənlər üçün Raya söhbəti tam başadüşülməz bir söhbətdir. Axmaqlıqdır, dəlilikdir onların nəzərində Rayanın fədakarlığı. Ostrovski Rayayla görüşəndə döyüşlərdə, cəbhədə sağlamlığını itirmiş yüz minlərlə əsgərdən biri idi.

Hindistanda hər iyirmi ailəyə bir televizor düşür. Hind filmlərinin təsiri altına düşən əksər insanlar qəflətən miras sahibi olacaqları arzusuyla yaşayırlar. Hind filmlərində xilas olan bir nəfərdir. Məsələn, hamımızın gözəl tanıdığı Cimini götürək. O, tanınır, məşhurlaşır, bir gün kefli vəziyyətdə, ağ kostyumda böyüdüyü məhəlləyə gəlir. Adamlara pul paylayıb, yenidən öz varlı həyatına qayıdır.

Sözün həqiqi mənasında sovet hökuməti mövzusunda mübahisə etmək mənim üçün din mövzusunda mübahisə etmək qədər əzablıdır. Əsəb korlanır, enerji tükənir, münasibətlər pozulur, ən pisi də odur ki, hər kəs öz fikrində qalır. Amma bəzən qəzet səhifələrində, televiziya ekranında sovet hökuməti haqda elə sözlər eşidib, elə sözlər oxuyursan...
Adam daha özünü saxlaya bilmir. Əgər sovet hökuməti həmin adamların doğulduğu kəndlərdə məktəb tikməsəydi, hələ də qoyun otarırdılar. Özü də həyətlərinin qoyunlarını yox, başqasının qoyunlarını.

Bizim camaat dava-dalaş, qızğın mübahisə zamanı tez-tez bir söz işlədirlər: Mən Allahdan başqa heç kimdən qorxmuram. Əslində, tam tərsinədir. Azərbaycan camaatı Allahdan savayı əksər canlılardan qorxur. Rəisdən, sədrdən, direktordan, baş redaktordan, prokurordan, məhkəmədən, polisdən, yol polisindən, müdirdən...

Əsərin harda, hansı ovqatda oxunması çox önəmlidir. Xəstəxanada, təyyarədə, qatarda, həbsxanada... Darıxarkən və depressiyada oxuduğun əsərlər. Bunların hamısı əsərin qavranılmasını, mənalandırmasını şərtləndirən səbəblərdir. Həmçinin, qarşılaşdığın əsərin qəhrəmanı, süjetini xatırladığın zaman əsəri oxuduğun yeri, o vaxtkı ovqatını da mütləq xatırlayırsan. Sanki bir otaqda eyni zamanda iki paralel əsər oxumusan. Və əksər hallarda bir əsər, yəni yazılmış əsər, yazılmamış əsəri tamamlayır.

Avtobusda, metroda polisin qalxıb qadına yer verməsini çox görmüşəm. Doğrusu, ürəkbulandıran mənzərədir. Necə olur, metroda qalxıb yer verdiyi qadını polis mitinqdə, piketdə saçından tutub sürüyür, söyür, təpikləyir. Polis mitinqə çıxan qadınlar haqda heç də yaxşı şeylər düşünmür. Bizim dəyərlərimizin necə çürük olduğu, hər bir "yaxşı" görünən hərəkətin reklama hesablandığı ortaya çıxır.

Ötən ay Azərbaycanda qəribə hadisə baş verdi. "Ekranas" futbol klubunun mətbuat katibini ölkədən qovdular. Gedas Saroçka Azərbaycana gəlməmişdən əvvəl Qarabağda olmuşdu. Jurnalistlərin hansısa futbol turnirində iştirak edibmiş Qarabağda. Bizim hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları bunu iki gün sonra hansısa sənədləşmə işi aparanda aşkara çıxarmışdılar. Məsələyə Gedas Saroçka orjinal münasibət bildirdi:

1924-cü ildə Əli Bayramov adına Qadın klubunda müsəlman qadınlarla görüşən Klara Setkin yazır: «Yüzilliklər ərzində həyatın kütləşdirici şəraitinə baxmayaraq, müsəlman qadınlarında insanlıq ləyaqəti oyanır». Nə qədər sadəlövh yanaşmadır. Klara Setkin çox tələsik qərar çıxarıb. Ola bilsin ötən əsrin əvvəlində ümumi canlanma Klara Setkini aldadıb. Tükəzbanın heç vaxt ləyaqəti olmayıb.

Dəqiq deyə bilmərəm, ya dördüncü, ya da beşinci sinif ədəbiyyat dərsliyində belə bir hekayə vardı. Məzmunu təxminən yadımda qalıb. Co adlı çəkməçi, zənci bir uşaq hər səhər məktəbin qarşısında dayanıb məktəbə gedən, tərtəmiz, ağ uşaqlara həsədlə baxır. Co oxumaq istəyir, amma onun oxuması mümkünsüzdür. Bu hekayəni sinifdə oxuyanda, biz də öz növbəmizdə Coya həsəd apardıq. Çünki Co məktəbə getmirdi.

Gənc və prespektivli bəstəkar Firudin Allahverdi ilə Cavanşir Quliyevin anasının yas məclisinə getmişdik. Getmişdik deyəndə, biz Qaxda dincəlirdik, xəbəri eşidib, üz tutduq Şəkiyə. Məclisdə sovet hökuməti mövzusunda Cavanşir bəylə bərk mübahisə etdik. Sonra mübahisənin mövzusu dəyişdi. Mən başladım həkimləri və müəllimləri tənqid etməyə ki, həkimlər və müəllimlər seçki saxtakarlığında ən çox canfəşanlıq edən təbəqədir.
Mənimlə üzbəüz bir kişi oturmuşdu. Köynəyini sonuncu düyməsinə qədər bağlamışdı. Başında kepka vardı.