Son zamanlar nəinki mətbuat səhifələrində, hətta ciddi elmi-tədqiqat məcmuələrində belə, elmə heç bir dəxli olmayan, cəfəng, psevdoelmi, uydurma "araşdırmaların" nəşrinə gen-bol yer verilir, azməlumatlı oxucunu hər addımda çaş-baş salan "faktlar" üzə çıxarılır. Bu cür hallara, daha çox, ədəbi diletantların türk tarixinə həsr etdikləri "əsərlər"də təsadüf edilir. Az qala dünyada mövcud olan bütün xüsusi və ümumi isimlərin, leksik vahidlərin (leksemlərin) hamısının kökü, mənşəyi türk faktı və türk faktoru ilə "əlaqələndirilir". Əlbəttə, heç kəs türk arealının amplua və aurasını məhdudlaşdıra bilməz; lakin eyni zamanda, yalançı, qondarma türkçülüyün körüklənməsinin heç bir elmi əhəmiyyəti olmadığını da xatırlatmağı vacib bilirik.
Söhbətin özəyinə keçməzdən əvvəl kiçik bir haşiyə çıxmaq istəyirəm: bu yaxınlarda polyak əsilli rus alimi Teodor Adamoviç Şumovskinin rus və Azərbaycan ədəbi mətbuatında getmiş müsahibələrində vurğuladığı bir fikir diqqətimi çəkdi. Vaxtilə Azərbaycanın Şamaxı bölgəsində mədrəsə təhsili almış, hazırda Moskvada yaşayan, yaşı yüzü haqlamış məşhur tədqiqatçı dönə-dönə, həm də israrla qeyd edir ki, böyük rus şairi Puşkin üz mənşəyi etibarilə qətiyyən həbəş (ərəb) olmamışdır; alim təkzibolunmaz dəlillərə istinadən sübut edir ki, A.S.Puşkinin ulu babası İbrahim (Abraham) türk olmuşdur.
Yeri gəlmişkən, rus hərbi, elmi, ədəbi elitasının məşhur simalarından bir çoxu, məsələn: Karamzin, Kantemir, Turgenev, Daşkov, Uşakov, Suvorov, Kutuzov, Timiryazev (Dəmiryazov), Kartaşev, Turçaninov, Şaxovski, Çerkasski, Şeremetev (Şərəmətov), Ќarışkin, Kablukov (Qablıqov), Balaşov, Emirov, Arakçeyev, Axmatov, Almasov, Çarıkov, Abdulov, Çaleyev, Biryukov, Baskakov, Mustafin, Bulqakov, Tenişev, Yesaulov, Butakov və onlarla başqaları türk əsilli ruslar olmuşlar. Bu deyilənlər mənim "kəşfim" və ya fantaziyamın məhsulu deyildir. Həmin simaların kimliyi, kökü, şəcərəsi barədə rus tədqiqatçılarının özləri kifayət qədər yazmışlar. Ќə isə... Bütün bunlar faktlardır və ayrıca, geniş bir söhbətin mövzusudur.
Bəribaşdan qeyd etmək istərdim ki, aşağıda oxucuların nəzərinə çatdırmaq istədiyim mülahizələr də qətiyyən fərziyyə və ehtimallara deyil, konkret elmi faktlara söykənir.
İndiki halda söhbət Dostoyevskidən gedir.
Fyodor Mixayloviç Dostoyevskinin (1821-1881-ci illər) təkcə rus ədəbiyyatında deyil, dünya mədəniyyəti tarixində oynadığı rolu oxuculara təzədən xatırlatmağa, bizcə, elə bir ehtiyac yoxdur. "İdiot", "Cinayət və cəza", "Karamazov qardaşları", "Alçaldılmış və təhqir edilmişlər"in müəllifi barədə yüzlərcə, minlərcə tədqiqat əsəri yazılmışdır. Mən bütün bu faktları təzədən sadalayıb vaxt almaq niyyətində deyiləm.
Onu da vurğulamağı vacib bilirəm ki, mən Dostoyevskinin həyat və yaradıcılığına kifayət qədər bələd olsam da, qətiyyən özümü onun tədqiqatçısı hesab etmirəm. Lakin yığcam şəkildə də olsa Dostoyevskinin şəcərəsi, onun mənşəyi ilə bağlı indiyəcən diqqətdən kənarda qalmış bir nüansa azacıq da olsa işıq salmağı özümə borc hesab edirəm.
Bilənlər bilir, bilməyənlərə demək istəyirəm ki, Dostoyevski daha çox slavyanofil bir yazıçı və xristian dininin müəllifi kimi tanınır.
O, bütün həyat və fəaliyyəti boyu adıbəlli ideyaların təbliği ilə məşğul olmuş, hətta, yeri gəldikcə, islamın məhdudluğu və nöqsanlarına toxunmuş, bu konuda kəskin tənqidi mülahizələr söyləmiş, öz siyasi və dini baxışlarını heç zaman kiçlətməmişdir.
Bütün bunlar faktdır və həmin məlum faktları mən bir daha geniş şərh etməyə ehtiyac duymuram. Artıq qeyd edildiyi kimi, məqsədim - diqqəti Dostoyevskinin milli mənşəyi, şəcərəsi ilə bağlı bir fakta yönəltməkdir.
Qısaca olaraq bunu demək istəyirəm: Dostoyevski - mənşəcə türkdür. Rus tədqiqatçısı (və özü də mənşəcə türk olan) V.Arsenyev 1934-cü ildə Afinada dərc edilən "Ќovika" məcmuəsində qeyd edir ki, Dostoyevski əslən türkdür, özü də Aslan Mirzə (Murza) Qələbi nəslindəndir. Qələbilər (yəni Dostoyevskinin ulu babaları) Qızıl Ordanın nüfuzlu başçılarından olmuşlar.
Yazıçının ulu babası Aslan Mirzə (Murza) 1389-cu ildə anadan olub. Onu da qeyd edək ki, rus zadəganlarının böyük pleyedası - Somovlar və Yusupovların, Rtişşevlər və Arsenyevlərin kökü, mənşəyi məhz Qələbilər nəslindən pərvəriş tapıb. Bu familiyaların hamısının mənşəyi eyni mənbədən, vahid kökdən başlayır.
Bu maraqlı fakt bir sıra Qərb tədqiqatçılarına məlum olsa da, nədənsə, Rusiyadakı dostoyevskişünaslar tərəfindən indiyəcən ətraflı tədqiqat və təhqiqata cəlb olunmamış, sanki nəzərdən qaçmışdır. Amerikada çap olunmuş "Dostoyevskinin üç sevgisi" adlı memuarda (adıçəkilən əsərin müəllifi məşhur amerikan yazıçısı Mark Slonimdir) həmin faktın əsaslı olduğu qeyd edilir. Beləliklə, elmi dəlillərə söykənərək tam qətiyyətlə söyləmək olar ki, yaradıcılığı bütün dünyaya, həyatı isə Rusiyaya məxsus olan böyük yazıçı F.M.Dostoyevskinin mənşəyi türk olmuşdur.
Bizə yaxşı məlumdur ki, müxtəlif tarixi mərhələlərdə vaxtilə islamı qəbul etmiş müsəlmanlar (o cümlədən türklər) bir çox obyektiv və subyektiv səbəblərə görə zaman-zaman xristian dininə üz tutmuşlar (və bəzən bu proses əksinə getmişdir; yəni xristianlar islam dinini qəbul etmişlər). Görünür, Dostoyevskilər nəslinin bir çox nümayəndələri də müəyyən mülahizələrə görə, xristian dininə pənah aparmalı olmuşdular. Söz düşmüşkən deyim ki, Dostoyevskilərin ulu qohumları olan Yusupovlar nəslinin bir çox nümayəndələri xristianlığı qəbul etsələr də, onların arasında müsəlman dininə sadiq qalanlar da olmuşdur. Tarixdən məlum olduğu kimi, qraf Yusupov sonralar məşhur saray fovoriti Rasputini qətlə yetirmişdir.
Və son olaraq bir məsələni də vurğulamaq istərdim. Mənə elə gəlir ki, Dostoyevskinin soyadının (familiyasının) əsasını təşkil edən anlam öz mənşəyini məhz "dost" sözündən götürmüşdür.
Əlbəttə, deyilənlər bəzilərinə paradoksal görünə bilər. Bu mülahizələri, yalnız çox məhdud elmi dairəyə məlum olan faktları söyləməklə mən, qətiyyən, Dostoyevskini zorən "türkləşdirmək" niyyətində deyiləm. Məqsəd, sadəcə olaraq, mövcud mənbə və dəlilləri böyük rus yaçıçısının pərəstişkarlarının və tədqiqatçılarının nəzərinə çatdırmaqdan ibarətdir.